Śladami Gombrowicza na Lazurowym Wybrzeżu. Niezwykłe muzeum w sercu Vence

Niedaleko Nicei, w zabytkowej willi w centrum Vence, można odwiedzić mieszkanie, w którym Witold Gombrowicz spędził kilka ostatnich lat swojej twórczości. Dziś mieści się tu muzeum pisarza, a historia tego miejsca jest przykładem polsko-francuskiej współpracy. Wstęp jest bezpłatny.

Vence to malownicze miasto położone na wzgórzach Prowansji, około 20 km od Nicei. Jego średniowieczne centrum, otoczone fragmentami dawnych murów, zachowało kamienne bramy, wąskie uliczki, niewielkie place i zabytkową katedrę. To właśnie tutaj mieszkał Witold Gombrowicz i tutaj powstało poświęcone mu muzeum.

Vence łączy prowansalski charakter z bogatą tradycją artystyczną. Liczne galerie, kawiarnie i targi tworzą atmosferę spokojnego, kulturalnego ośrodka, nieco oddalonego od nadmorskiego zgiełku. Miasteczko od lat przyciągało artystów, pisarzy i ludzi kultury, którzy znajdowali tu miejsce do życia i pracy.

Jedną z najważniejszych postaci związanych z Vence był Henri Matisse, który mieszkał tu w latach 1943–1949. Pozostawionym przez niego dziełem jest słynna Kaplica Różańcowa, nazywana również Kaplicą Matisse’a. Artysta zaprojektował jej wystrój, w tym charakterystyczne witraże i ceramiczne dekoracje. Dziś kaplica należy do najważniejszych atrakcji kulturalnych Vence. Wśród wybitnych twórców związanych z miastem szczególne miejsce zajmuje również Witold Gombrowicz, jeden z najwybitniejszych polskich pisarzy XX wieku.

Ostatnie lata Witolda Gombrowicza w Vence

Witold Gombrowicz przyjechał do Vence w październiku 1964 roku wraz ze swoją partnerką Ritą Labrosse, którą poślubił w 1968 roku. Na południu Francji spędził ostatnie lata życia. Zmarł w Vence w 1969 roku. Para zamieszkała na drugim piętrze zabytkowej Villa Alexandrine, położonej przy placu Grand Jardin, w samym centrum miasteczka. To właśnie tutaj powstała znaczna część późnej twórczości pisarza. W Villa Alexandrine Gombrowicz ukończył powieść „Kosmos”, pracował nad „Operetką”, pisał kolejne części „Dziennika”, prowadził korespondencję i rozmowy z przedstawicielami europejskiego środowiska literackiego.

Pobyt w Vence zbiegł się również z rosnącym międzynarodowym uznaniem dla jego twórczości. W 1967 roku pisarz otrzymał prestiżową Międzynarodową Nagrodę Wydawców Prix Formentor za „Kosmos”. W ostatnich latach życia był także kilkakrotnie zgłaszany do literackiej Nagrody Nobla. Mimo nasilającej się astmy i oddalenia od Polski Gombrowicz nie żył w Vence w izolacji. Jego mieszkanie stało się miejscem spotkań pisarzy, artystów i intelektualistów.

Miłosz, Mrożek i spotkania w Villa Alexandrine

Wśród gości odwiedzających Gombrowicza w Vence byli najważniejsi przedstawiciele polskiej literatury emigracyjnej. W 1967 roku przyjechał tu Czesław Miłosz. Spotkanie obu pisarzy przyczyniło się do zacieśnienia ich znajomości. Miłosz później napisał o Gombrowiczu tekst, w którym bardzo wysoko oceniał jego twórczość, podkreślając niezwykłą konstrukcję intelektualną i oryginalność autora „Ferdydurke”. W 1965 roku Gombrowicza odwiedził także Sławomir Mrożek, uznany pisarz i dramaturg. Do kręgu jego znajomych należeli również polscy artyści mieszkający na południu Francji, w tym Maria Sperling i Józef Jarema.

Villa Alexandrine była więc nie tylko prywatnym mieszkaniem pisarza, lecz także miejscem ważnych spotkań i rozmów literackich. Choć Gombrowicz mieszkał z dala od ojczyzny, pozostawał obecny w życiu kulturalnym Europy.

Jak powstało Muzeum Gombrowicza w Vence?

Historia tworzenia muzeum sięga 2004 roku, kiedy Polska przystąpiła do Unii Europejskiej, a jednocześnie obchodzono stulecie urodzin Witolda Gombrowicza. W Vence rozpoczęły się wówczas polsko-francuskie rozmowy dotyczące upamiętnienia pisarza i zachowania miejsca, w którym mieszkał. Ważną częścią przedsięwzięcia była renowacja zabytkowej Villa Alexandrine. Zespół konserwatorów dzieł sztuki związanych z Akademią Sztuk Pięknych w Warszawie odtworzył dekoracje ścienne wewnątrz budynku oraz zewnętrzny fryz.

W prace konserwatorskie zaangażowało się ponad trzydziestu konserwatorów dzieł sztuki, dziesięciu pracowników administracji, trzech prawników oraz wiele innych osób wspierających przedsięwzięcie. Ostatecznie, 23 września 2017 roku, 48 lat po śmierci pisarza, uroczyście otwarto Przestrzeń Muzealną Witolda Gombrowicza w Vence. W inauguracji uczestniczyła Rita Gombrowicz, przedstawiciele władz miasta Vence, resortów kultury Polski i Francji, parlamentarzyści oraz przedstawiciele instytucji dyplomatycznych obu krajów.

Powstanie muzeum było rezultatem wieloletniej współpracy polskich i francuskich instytucji. Dziś placówka jest współprowadzona przez miasto Vence i Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie.

Co można zobaczyć w Muzeum Gombrowicza?

Muzeum przybliża życie i twórczość autora „Ferdydurke”, „Kosmosu” i „Dziennika”, ze szczególnym uwzględnieniem jego francuskiego okresu. Ekspozycja pozwala poznać zarówno osobistą historię pisarza, jak i środowisko artystyczne, w którym funkcjonował pod koniec życia. Można tu oglądać fotografie, dokumenty, pamiątki, cytaty z jego utworów oraz materiały multimedialne.

Wystawę urządzono w dawnym mieszkaniu Gombrowicza, co nadaje temu miejscu szczególny charakter. Zwiedzający poznają twórczość pisarza w przestrzeni bezpośrednio związanej z jego codziennym życiem i pracą. W 2022 roku, z okazji piątej rocznicy działalności muzeum, otwarto kolejną część ekspozycji stałej. Rozszerzono ją o polski i argentyński okres życia Gombrowicza. Dzięki temu wystawa przedstawia nie tylko ostatnie lata pisarza spędzone we Francji, lecz także wcześniejsze etapy jego biografii.

Wśród prezentowanych materiałów znajdują się również wydania jego książek i przekłady na języki obce. Osobne części ekspozycji przybliżają najważniejsze idee literackie i filozoficzne Gombrowicza, a także jego twórczość teatralną.

Przestrzeń Muzealna Witolda Gombrowicza jest dziś ważnym miejscem dialogu kultur polskiej i francuskiej oraz świadectwem trwałej obecności polskiego pisarza w historii Vence.

Muzeum Gombrowicza w Vence. Godziny otwarcia i informacje praktyczne

Villa Alexandrine znajduje się przy 36 place du Grand Jardin, w centrum Vence. Budynek łatwo odnaleźć podczas spaceru po miasteczku. Na parterze mieści się punkt informacji turystycznej, natomiast muzeum zajmuje pomieszczenia na drugim piętrze.

Muzeum jest czynne od wtorku do soboty w godzinach 10.00–12.00 oraz 14.00–17.00. W poniedziałki i niedziele pozostaje zamknięte. Wstęp do Muzeum Gombrowicza jest bezpłatny. Placówką na miejscu opiekuje się polski kustosz.

Wizytę można połączyć ze spacerem po średniowiecznym centrum Vence i zwiedzaniem Kaplicy Matisse’a. To dobry pomysł na kilkugodzinną wycieczkę dla osób wypoczywających w Nicei lub innych miejscowościach Lazurowego Wybrzeża.

Fot. K. Kowalski